‘Wat denk je zelf’

Protocollen. De één zweert erbij, de ander werkt het liefst zonder. Bij de JP kiezen we, heel bewust, voor dat laatste. Of eigenlijk: zo min mogelijk. Maar hoe is het om zonder al die regels te werken? Aan het woord: Erwin en Heleen. Hij nog maar net in dienst bij de JP, zij al meer dan vijftien jaar. Een verhaal over wat deze manier van werken oplevert én wat de uitdagingen zijn.

Toen een nieuwe cliënt vroeg of ze haar hond mocht meenemen, zei ze niet direct ‘nee’. Voor Heleen Klein Hulse is dat heel gewoon. Heleen werkt al vijftien jaar bij de JP en is coördinerend begeleider bij het kortverblijfhuis in Uddel. ‘Soms is zo’n beestje zo belangrijk voor iemand, dat we er écht met een open blik naar willen kijken. Dat betekent niet dat het ook altijd kán. Want we zijn ook realistisch. Zijn er allergieën? Is de hond opgevoed?Veroorzaakt hij geen overlast door te blaffen? ‘Nee’ mag dan nog steeds het antwoord zijn. Maar niet op voorhand, omdat het protocol is. Zoiets is voor mij heel normaal, maar best wel bijzonder in ons vakgebied.’

Vijf versus honderd
Het is een mooi voorbeeld van hoe we bij de JP omgaan met protocollen en richtlijnen. Dat we er niet veel van hebben, is ‘typisch de JP’. Want waar andere instellingen soms makkelijk de honderd aantikken, hebben wij er slechts vijf. Heleen: ‘En die vijf moeten ook wel bij iedereen in z’n rugzak zitten. Die hebben echt meerwaarde, zoals de meldcode bij vermoedens van kindermishandeling of het protocol seksueel grensoverschrijdend gedrag. Dan denk je niet eerst: hoe zou ik dit thuis doen? Maar voor heel veel andere dilemma’s mag je vooral op jezelf, je eigen professionaliteit en het gesprek met andere betrokkenen vertrouwen.’ Volgens Heleen past het bij haar, die vrijheid. ‘Ik zou niet meer anders kunnen!’, lacht ze.

Zelf nadenken
‘Of protocol-arm werken ook bij mij past?’ Erwin Kornegoor moet even nadenken. Sinds anderhalf jaar is hij begeleider aan de Venkelstraat in Apeldoorn. ‘Om eerlijk te zijn: eerst dacht ik van niet. Ik werkte namelijk altijd veel met protocollen. En soms was dat ook makkelijk. “Gebeurt dit? Dan moet je dát doen.” Nu, zonder al die richtlijnen, moet ik zélf nadenken. Wat ga ik nu doen? En waarom? Het doet een beroep op je inschattingsvermogen, kennis en ervaring. Dat is niet altijd makkelijk, maar daardoor sta ik wel sterker in mijn werk. Ik maak mijn eigen keuzes, die zijn helder en goed doordacht. Daardoor kan ik ze ook onderbouwen. En overleggen kan altijd natuurlijk. Dat ik me gesteund voel is heel belangrijk. Maar de eerste reactie van mijn coördinator weet ik al. Namelijk: “Wat denk je zelf?”’

Geen protocollen, wel dilemma’s
Dat is ook herkenbaar voor Heleen. Want als coördinerend begeleider kent ze niet alleen de mensen die ze ondersteunt goed, ze coacht ook haar collega’s. ‘Kijk, de protocollen zijn er misschien niet, maar de dilemma’s zijn er wél. Daar heb je het met elkaar over. Eerst stel ik vragen om de situatie helder te krijgen. En dan leg ik de waarden van de JP ernaast. Al pratende maak je op dat moment zelf de richtlijnen: voor deze situatie, voor deze cliënt. Omdat je iemand goed kent en je weet wat werkt. Na zo’n gesprek kan mijn collega zelf weer op pad met wat hem of haar te doen staat. Die vrijheid, jezelf mogen zijn en het vertrouwen dat je krijgt… daar groeien mensen van.  Dat hoor ik ook vaak terug.’

Anders rondlopen
Voor Erwin is vertrouwen ook belangrijk. ‘Want zonder al die protocollen vertrouwt je coördinator erop dat je doet waar je goed in bent en mensen dus op de juiste manier ondersteunt. Dat vind ik een fijn idee. En het brengt rust, want ik pak makkelijker dingen op waar ik misschien onzekerder over was geweest. Mag dit wel? Moet ik dit eerst overleggen? Dat maakt m’n werk ook leuker. Want als je het zelf mag doen, vertrouw je ook meer op jezelf. Dat moet wel groeien, hoor. Als je anders gewend bent, dan is dit best een omslag’, lacht Erwin. Heleen reageert: ‘En dat mag ook echt even duren! Het is niet zo dat ik zeg: “Hier heb je onze visie, we hebben geen protocollen en succes ermee!” Nee, daar maak je samen ruimte voor. Ik zeg ook altijd tegen nieuwe collega’s: “Gun jezelf de tijd.” Toen ik hier zelf begon, dacht ik ook: dit is niets voor mij, ik ga verder kijken, haha. Maar het grappige is dat ik toen ineens mijn draai vond. Alsof ik daardoor meer ontspande.’

Kleine handeling, grote gevolgen
Toen Erwin net bij de JP was, zou één van de cliënten op zijn locatie komen te overlijden. Erwin: ‘Dat was een intense tijd. Ergens anders moet iemand -volgens protocol- dan verhuizen. Maar dit was echt zijn stekkie. Met zijn tv, zijn knutselspullen en zijn geliefde radio. Alles stond waar het hoorde. Als wij iets wilden verschuiven, bromde hij al: “Moet dit allemaal?” Moet je iemand dan nog verplaatsen? Toen hebben we met het team nagedacht: wat is er nodig om deze meneer zijn laatste dagen thuis door te laten brengen? Dat vroeg wat creativiteit, zo leerde de thuiszorg ons bijvoorbeeld om een katheter te verwisselen. Zo’n kleine handeling, met levensgrote gevolgen voor hem. Ik ben heel blij dat we voor deze meneer, voor zover dat kon, een prettig einde konden creëren.’ ‘Dat vind ik prachtig’, reageert Heleen. ‘Dat is de bedoeling van ons werk.’

Wat geeft houvast?
Natuurlijk, werken met weinig protocollen kan ook spannend zijn. Want risico’s indekken, dat is wat protocollen doen. En natuurlijk gaat er weleens iets mis. ‘Maar als je keuzes doordacht zijn, dan zit dáár de verantwoording’, zegt Heleen. ‘Precies’, zegt Erwin. ‘Dan praat je daarover.’ Maar als er geen protocollen zijn, wat geeft je dan houvast? Voor Erwin zit dat in de ons zo bekende zinnen. Hoe zou je het thuis doen? En: Wat is er nodig? Erwin lacht: ‘Die zinnetjes kan ik wel dromen. Maar ze maken wel dat je zonder veel protocollen hóeft te werken. Je werk komt zo veel meer vanuit jezelf.’

Echt contact
Voor Erwin en Heleen wordt hun werk leuker van minder protocollen. Maar nog belangrijker vinden ze dat veel cliënten zich meer gezien voelen. Heleen: ‘Als je echt in contact bent, zorgt dát voor goede ondersteuning. Niet de regels.’ En volgens Erwin levert het ook tijd op. ‘Protocollen worden bij de JP ingezet als de crisis het hoogst is. Dus elke minuut die ik anders met protocollen (en dus vooral met mijn computer en telefoon) bezig zou zijn, kan ik nu besteden aan de persoon voor me. Zo had een cliënt het laatst moeilijk. Hadden we protocollen, dan had ik hem moeten vragen om te wachten tot ik procedures in gang had gezet. Dan was zijn spanning verder opgelopen. En was ook ík gefrustreerd geweest, omdat ik niet met hem bezig was, maar met randzaken. Nu konden we samen rustig zitten, tekenden we op een papier wat er allemaal in zijn hoofd speelde. En konden we samen een hulpverlener gaan zoeken.’

‘En eigenlijk is dat toch normaal, hè’, reageert Heleen. ‘Ik denk zelf vaak terug aan een mevrouw die met haar familie aan het verhuizen was. Mijn collega was net een pan soep aan het koken en bood haar een kop aan. Dat er voor haar ‘gewoon’ een kopje soep was, terwijl ze aan het verhuizen waren, daar heeft ze het nog zo vaak over gehad! Het zit ‘m in zulke kleine, normale dingen. Dat menselijke contact. Ik noem dat zelf graag ‘professioneel liefdevol’. Dat vind ik zo’n mooie term, het dekt de lading van alles wat we doen.’

Werken vanuit vertrouwen en aandacht voor de mens. Wil jij dat ook?